Oliwa - historia dzielnicy
Pierwsza wzmianka o Oliwie pojawiła się w dokumentach z 1188 r. dotyczących fundacji klasztoru cystersów. Już w tym miejscu należy podkreślić, że sprowadzeni z Kołbacza zakonnicy wpisali się w kilkaset lat oliwskiej historii - większość zabytków opisywanej okolicy wiąże się z obecnością zaradnych duchownych.
Hojnym władcą, który obficie uposażył braci zakonnych, był Sambor I, również jego następcy (zwłaszcza Mściwój I) otoczyli klasztor szczególną opieką.Przez kilka stuleci Oliwa ograniczała się do klasztoru i świątyni, gospodarczych zabudowań oraz rozsianych wzdłuż Potoku Oliwskiego młynów.
Okolica została kilkukrotnie spustoszona podmuchami historycznych zawirowań. W XIII stuleciu opisywane tereny na zmianę z rycerzami krzyżackimi plądrowały wyprawy pogańskich Prusów. Pomimo tych trudności klasztor oliwski stał się gospodarczą potęgą z własnością kilkudziesięciu wsi, prawem do całego biegu rzeczki Strzyży, licznymi przywilejami celnymi. Klasztor ze sporym zyskiem sprzedawał artykuły rzemieślnicze wytwarzane przez ludność podległych wsi, pośredniczył również w handlu solą, suknem i płodami rolnymi.
W 1433 r. Oliwę zniszczyli husyci, którzy podobny los zgotowali niemal wszystkim podgdańskim osadom. Zupełnie inne podłoże miały dotkliwe zniszczenia z 1577 r. gdy rozzuchwalony tłum gdański splądrował dobra sprzyjających Batoremu zakonników. Odbudowa zespołu klasztornego przyniosła zmianę średniowiecznego wyglądu okolicy i uzyskanie renesansowych efektów architektonicznych.
W XVI stuleciu klasztor osiągnął apogeum ekonomicznego rozwoju.
Oliwa stanowiła przodujący ośrodek w dziedzinie stolarstwa artystycznego - znakomite oliwskie meble kościelne wzbogaciły wnętrza katedr Krakowa, Gniezna oraz Wrocławia. Okoliczni mieszkańcy bez większych ograniczeń rozwijali rzemieślniczą działalność, gdyż rozległe dobra klasztorne znajdowały się poza jurysdykcją niechętnych partaczom władz miejskich.Ciekawy rozdział w dzieje klasztornej osady wpisały wydarzenia z maja 1660 r. Zawarty w Oliwie pokój zakończył kilkudziesięcioletnie zmagania polsko-szwedzkie.
W 1734 r. kompleks klasztorny złupiony został przez żołnierzy rosyjskich, którzy występując po stronie narzuconego Rzeczpospolitej Augusta III zaciekle oblegali Gdańsk.
Oliwa przez wiele stuleci funkcjonowała niemal niezależnie od pobliskiego Gdańska, jednakże załomy gdańskiej historii ciężkim zazwyczaj piętnem odbijały się w dziejach klasztornej osady.
Po pierwszym rozbiorze Rzeczpospolitej Oliwa znalazła się w granicach państwa pruskiego. Nowy porządek polityczny przyniósł zmierzch świetności oliwskiego konwentu. Majątek klasztorny został skonfiskowany przez administrację pruską, opatowi oliwskiemu przyznano pensję, a całemu zgromadzeniu odszkodowanie.
Oliwa odegrała całkiem ciekawy epizod w okresie wojen napoleońskich. Zarówno w 1807 jak też w 1813 r. w klasztornych zabudowaniach urządzono lazaret, a w jednym z dworów oliwskich nocował sam Napoleon Bonaparte.
Osada została włączona w granice Wolnego Miasta, które w 1815 r. ponownie znalazło się pod zwierzchnictwem Królestwa Pruskiego.
Ważne wydarzenie przyniósł rok 1831, gdy ostatecznie zlikwidowano obecne w okolicy od wielu wieków opactwo cysterskie. Świątyni klasztornej nadano funkcję katolickiego kościoła parafialnego, natomiast skromny kościółek pod wezwaniem św. Jakuba objęli miejscowi protestanci.Druga połowa XIX stulecia zatarła klasztorny do tej pory charakter Oliwy. Kolejno mianowani wójtowie (Gustaw Schilling, Herman Tummler) stopniowo rozwijali typowo miejską infrastrukturę. W 1870 r. Oliwa zyskała kolejowe połączenie z Gdańskiem oraz Koszalinem. Kilka lat później Oliwę ustanowiono gminą miejską, co wyraźnie świadczy o sporym potencjale opisywanej okolicy. W tym samym roku do użytku oddano pierwszą brukowaną ulicę - obecnie Jacka Opata Rybińskiego.
Nowe środki transportu zdynamizowały dalszy rozwój Oliwy. Oddane do publicznego użytku połączenie tramwajowe z Wrzeszczem (1900) zdecydowało o szybkiej zabudowie południowej części opisywanej okolicy.
Osiem lat później kolejna linia tramwajowa połączyła Oliwę z Jelitkowem. Zmiany objęły także zasięg terytorialny, gdyż w 1907 r. w administracyjne granice Oliwy włączono pobliskie osady Żabiankę, Jelitkowo oraz Przymorze. W 1910 r. Oliwa licząc ponad 9 000 mieszkańców uchodziła za znaczący ośrodek miejski, który pomimo coraz silniejszych powiązań z Gdańskiem pozostawał poza administracyjnymi granicami miasta. Dopiero nieudolne działania oliwskiego burmistrza Herberta Creutzburga paradoksalnie przyniosły zespolenie obydwu organizmów miejskich. Kadencja niefrasobliwego urzędnika przysporzyła Oliwie ogromnych strat finansowych, których pokrycie zadeklarowały później władze gdańskie. Jako cenę finansowej pomocy wyznaczono administracyjne podporządkowanie nadmotławskiemu miastu.
W 1945 r. Oliwę szczęśliwie ominęły zniszczenia, jakie stały się udziałem np. Głównego Miasta. Utrzymane w nienagannym stanie domy dały schronienie napływającej coraz szerszym strumieniem polskiej ludności. Dramatyczny splot losów polsko-niemieckich z tego okresu znakomicie opisuje książka Stefana Chwina pt. "Hanemann".
Dzisiejsza Oliwa w magiczny sposób przenosi nastrój minionych lat i wydarzeń. W pięknych wnętrzach katedry odnajdziemy kilkusetletni przekrój dziejów Pomorza Gdańskiego, zupełnie innych przeżyć dostarczy wędrówka oliwskimi uliczkami, wreszcie niezapomniane wrażenia przyniesie kontakt z okoliczną przyrodą.