Kartuzy - Historia miasta
W 1391 roku dokument erekcyjny kościoła w Kiełpinie wspomina o wsi będącej zapleczem dla budowanego właśnie klasztoru kartuzów.Skromna osada była nie jedyną własnością zakonników. Z czasem kartuzi stali się właścicielami ponad 40 miejscowości leżących na terenie Kaszub i Żuław. Mimo zakazu Rady Miasta Gdańska posiadali także liczne posesje w nadmotławskim grodzie. Kamienica przy ul. św. Ducha zwana Dworem Kartuskim była jedyną, na która bracia otrzymali zgodę. Pozostałe zostały nabyte w mniej lub bardziej legalnych okolicznościach. Trzeba tu też dodać, że zakon kartuzów charakteryzował się bardzo surowymi zasadami, co wiązało się z podziwem społeczeństwa oraz co nader interesujące również krzyżaków.
Posiadanie ogromnego majątku nie szło w parze z prospołecznym trybem życia. Zakonnicy nie prowadzili szpitala, nie nauczali i nie uczestniczyli w kulturalnym życiu miejscowej ludności. Jedną z ich zasad było izolowanie się od ludzi. Aż do momentu opuszczenia krzyżaków Pomorza, kartuzi prowadzili sprzyjającą im politykę, czego przykładem było nie uznanie Związku Pruskiego połowie XV stulecia.
XVI wiek był końcem pomyślnego okresu w dziejach kaszubskiej kartuzi. Oddziaływanie reformacji było na tyle silne, że doprowadziło klasztor do upadku. Ponowny rozkwit przypadł na następne stulecie, lecz dawne sztywne zasady przestały już obowiązywać. Na porządku dziennym stało się łamanie dyscypliny klasztornej a nawet nadużywanie wina i piwa.
W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku klasztor przejęli Prusacy, a przyklasztorna wieś stała się niezależnym organizmem.
U schyłku XVIII wieku osadę zamieszkiwało około stu obywateli. W 1818 roku Kartuzy zostały stolicą powiatu, dzięki czemu diametralnie zmieniła się sytuacja gospodarcza, niestety kosztem klasztoru. W 1823 roku nastąpiła jego kasata a wieś wyzwolona spod kurateli zakonu szybko się rozwinęła.W połowie XIX stulecia Kartuzy liczyły ponad 800 mieszkańców, dochodząc w roku 1890 do 2351. Ulice w okolicy rynku uległy znacznemu wydłużeniu, powstały nowe gmachy, kamienice oraz kościół ewangelicki w 1887 roku. W tym tez czasie miasteczko otrzymało połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim a później z Kościerzyną. Zbudowane zostały także szosy do Gdańska oraz Bytowa.
Rozwój przyczynił się także do zwiększenia atrakcyjności turystycznej, o co zadbało Towarzystwo Upiększania Kartuz. W XX wiek miasteczko wkroczyło już jako prężnie działające letnisko. W 1913 roku Kartuzy liczyły ponad 3 tysiące mieszkańców. 8 lutego 1920 roku przyszła długo oczekiwana wolność. Natomiast 29 marca 1923 roku wreszcie Kartuzy otrzymały prawa miejskie i w lipcu miały już własny herb, zaprojektowany przez słynnego działacza i pisarza kaszubskiego Aleksandra Majkowskiego.
Twórca kartuskiego herbu całe swe życie poświęcił Kaszubom, będąc założycielem licznych organizacji propagujących idee i kulturę rdzennych mieszkańców tych ziem. Najsłynniejszą z nich było powstałe w 1912 roku Towarzystwo Młodokaszubów. Skupiało ono w swych szeregach młodych i wykształconych Kaszubów pragnących zaszczepić lokalny patriotyzm wśród miejscowych oraz wypromować go na skalę ogólnokrajową. W 1921 roku Majkowski na stałe zamieszkał w Kartuzach, gdzie powstały jego najwybitniejsze dzieła na czele z powieścią Życie i Przygody Remusa oraz Historia Kaszubów. Zmarł w Gdyni 10 lutego 1938 roku.
Okres międzywojenny należy do najlepszych w dziejach miasta. Były wówczas Kartuzy niezmiernie popularnym centrum turystycznym. Oferowało letnikom liczne restauracje, kawiarnie i hotele, spośród których Dwór Kaszubski należał do najbardziej luksusowych. Jezioro Klasztorne było natomiast tym miejscem, które było najchętniej odwiedzane. Znajdowała się tam przystań, stylowe kafejki oraz Łazienki Miejskie nad Wyspą Łabędzią.
Letnicy cenili sobie malowniczą trasę spacerową wokół jeziora zwaną Aleja Filozofów oraz nowowyznaczony szlak do Chmielna.W czasie II wojny światowej, podobnie jak w przypadku innych miast będących ostoją polskości, również Kartuzy stały się areną hitlerowskiego terroru. Rozpoczął się proces wysiedlania Kaszubów. Jednocześnie nasilił się także ruch oporu. Partyzancka tajna organizacja wojskowa Gryf Pomorski była jego najważniejszym elementem. 10 marca Kartuzy odzyskały wolność. Szybko rozpoczęło się organizowanie nowego porządku w mieście. Wyjątkowo szybko reaktywowała się działalność kulturalna. Już w maju 1945 roku otwarto bibliotekę. W rok później powstał Regionalny Zespół Pieśni i Tańca Kaszuby, a w 1947 roku swe podwoje udostępniło dla zwiedzających Muzeum Kaszubskie.
Dziś głównym celem włodarzy miasta jest nawiązanie do chlubnej tradycji popularnego letniska z okresu międzywojennego. Szeroko zakrojona akcja promująca walory Kartuz przynosi wymierne efekty. Co roku organizowane są atrakcyjne imprezy takie jak Jarmark Kaszubski, Truskawkobranie czy Prezentacja Miast Bytów- Kartuzy-Kościerzyna, które przyciągają rzesze turystów i miłośników kaszubszczyzny. Dużą popularnością cieszą się także organowe koncerty w kartuskiej kolegiacie. Turystyka jest dziś w Kartuzach jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki.